STAN BADAŃ NAD KSIĘGOZBIORAMI HISTORYCZNYMI Z TERENU ŚLĄSKA CIESZYŃSKIEGO

          Za cieszyńskiego prekursora badań nad księgozbiorami historycznymi można uznać znanego pedagoga, uczonego i fundatora biblioteki, księdza Leopolda Jana Szersznika (1747 - 1814), który podczas studiów w Pradze opracował i wydał drukiem rozprawkę poświęconą Clementinum, centralnej bibliotece czeskiej prowincji jezuitów. W pracy tej, napisanej na podstawie kwerend archiwalnych i autopsji, autor zamieścił nie tylko obszerne informacje na temat historii i zawartości Clementinum, ale także refleksje ogólniejszej natury, dotyczące między innymi konieczności podjęcia badań nad dziejami innych praskich księgozbiorów1. Po powrocie na Śląsk Cieszyński Leopold J. Szersznik kontynuował kwerendy biblioteczne w miejscowych zbiorach. Ich ślady można odnaleźć między innymi w wydanym w 1810 r. dziełku Nachrichten von Schriftstellern und Künstlern aus dem Teschener Fürstenthum2. Wydaje się jednak, że cieszyńskie biblioteki interesowały go tylko od strony użytkowej, jako historyka regionu i kolekcjonera. Nie stanowiły już dla niego autonomicznego przedmiotu badań. Wynikało to być może z niewielkiej wartości, jaką w jego mniemaniu prezentowały miejscowe zbiory, o których - prawdopodobnie w odpowiedzi na listowne zapytanie swojego brneńskiego znajomego, Johanna Jacoba Heinricha Czikanna - pisał: "Von Bibliotheken ist ausser Teschen nirgendswo anders was anzutreffen. Die in meiner Geburtsstadt Teschen von mir zum offentlichen Gebrauch errichtete, und bereits mit siebentstausend Gulden dotirte ist noch im Entstehen [...]"3. Zastanawiające, że Leopold J. Szersznik nie wspomniał tu choćby o ewangelickiej bibliotece im. Tschammera, która w Cieszynie istniała już od połowy XVIII w., a w 1807 r. informacje na jej temat pojawiły się na łamach "Oesterreichische Litterarische Annalen". Artykuł zatytułowany "Nachrichten über die Bibliothek der evangelischen Kirche in Teschen" jest też pierwszą znaną do tej pory publikacją na temat jakiejkolwiek cieszyńskiej biblioteki4. Na kolejną trzeba było czekać aż do 1830 r., kiedy to ukazał się artykuł poświęcony księgozbiorowi Leopolda J. Szersznika. Autorem opracowania, zatytułowanego Geschichte der K.K. Scherschnik'schen Gymnasialbibliothek in Teschen był kustosz tejże biblioteki, Albin Heinrich (1785 - 1864), który skoncentrował się wszakże na przedstawieniu okoliczności utworzenia księgozbioru, bardzo mało miejsca poświęcając jego zawartości i strukturze5. Analiza owych zagadnień nie była zresztą celem publikacji. Jej autorowi chodziło raczej o popularyzację dorobku Leopolda J. Szersznika. Podobnemu zamierzeniu służył tekst dotyczący współistniejących z biblioteką zbiorów muzealnych, ogłoszony przez Albina Heinricha już w 1818 r6.
          Przez następne dziesiątki lat nie pojawiały się - jeśli nie liczyć materiałów czysto informacyjnych
7, sprawozdań8, wzmianek w syntezach dziejów Cieszyna9 lub drobnych przyczynków poświęconych szczególnie cennym obiektom bibliotecznym10 - nowe publikacje na temat cieszyńskich księgozbiorów historycznych. Szersze badania nad dziejami książki na Śląsku Cieszyńskim podjęto dopiero na przełomie XIX i XX w. pod wpływem nasilających się polemik na temat narodowego oblicza księstwa. Przodowali w nich historycy związani z polskim obozem narodowym, dla których obecność na tym terenie piśmiennictwa w języku ojczystym stawała się ważkim argumentem, przemawiającym za polskością Śląska Cieszyńskiego. Trudną do przecenienia rolę, odegrał tu ksiądz Józef Londzin, który był inicjatorem zakrojonych na dużą skalę badań bibliograficznych oraz autorem kilku opracowań na temat dawnych cieszyńskich poloników11. Pochodzący spod jego pióra artykuł pt. Ośmdziesięcioletni jubileusz założenia polskiej bibljoteki dla teologów byłej austrjackiej części diecezji wrocławskiej, zamieszczony w 1925 r. na łamach "Gwiazdki Cieszyńskiej"12 otwierał całą serię publikacji w sposób bezpośredni odnoszących się do dziejów polskich księgozbiorów na Śląsku Cieszyńskim. Niestety, tendencja do instrumentalnego traktowania badań w tej dziedzinie spowodowała, że autorzy zajmujący się historią kolekcji bibliotecznych swoją uwagę koncentrowali głównie na roli książki i biblioteki w procesie kształtowania się polskiej tożsamości narodowej Ślązaków cieszyńskich, niemal zupełnie pomijając wątki istotne dla badań ściśle bibliologicznych13. Podobna dążność uwyraźniła się również w piśmiennictwie odnoszącym się do bibliotek starszych, nie mających polskiej proweniencji. Przykładem mogą być tutaj artykuły dotyczące księgozbioru im. Tschammera, w których eksponowano odnalezione w bibliotece świadectwa związków dawnej kultury cieszyńskiej z kulturą polską14. Niewiele ówczesnych publikacji wolnych jest od narodowego utylitaryzmu, są to przy tym w większości materiały źródłowe, sprawozdawcze bądź informacyjne, związane z przeprowadzaną w latach trzydziestych XX w. reorganizacją cieszyńskich bibliotek zabytkowych oraz staraniami na rzecz ich właściwego zabezpieczenia i wykorzystania. Obok prac Franciszka Popiołka, znanego cieszyńskiego historyka, który podjął trud upowszechnienia informacji o przechowywanych w Cieszynie źródłach rękopiśmiennych, na uwagę zasługują wyniki badań Alodii Kaweckiej - Gryczowej, która oprócz katalogu inkunabułów znajdujących się w bibliotekach Leopolda J. Szersznika, Czytelni Ludowej i im. Tschammera opublikowała krótki tekst omawiający zawartość tychże kolekcji, a zarazem wskazujący na pilną potrzebę włączenia ich do szerszego obiegu naukowego. Trwalszą wartość ma również opracowanie poświęcone biografii i dorobkowi Leopolda J. Szersznika, ogłoszone przez wieloletniego kustosza szersznikowskich zbiorów Jana Wytrzensa. Niestety, zawiera ono tylko bardzo skąpe i powierzchowne wiadomości na temat biblioteki15. Ważne dla badań nad dziejami cieszyńskiego bibliofilstwa i kultury książki okazało się też upowszechnienie informacji o odkrytych w tym czasie ekslibrisach, należących do luterańskiego kaznodziei i pisarza Jerzego Trzanowskiego (1592 - 1637) oraz żyjącego w latach 1777 - 1840 chłopa, właściciela pokaźnego zbiorku książek Jury Gajdzicy16.
          Tendencje zbliżone do tych, jakie przed wojną zarysowały się w polskiej literaturze poświęconej cieszyńskim księgozbiorom historycznym, obserwować możemy także w piśmiennictwie powojennym. Jest ono wprawdzie nieporównanie obfitsze, nadal jednak jego zasadniczy nurt stanowią publikacje odnoszące się do dziejów bibliotek polskich powstałych na tym obszarze w XIX i XX w. Z kolei opracowania na temat kolekcji starszych - poza nielicznymi wyjątkami o charakterze wybitnie przyczynkarskim - w większości mają dowodzić, że "[...] książka [polska] w tej integralnie polskiej dzielnicy funkcjonowała nieprzerwanie, pełniąc od chwili odłączenia Śląska od macierzy szczególnie ważne zadania"
17.
          Powojenni badacze szczególną uwagę zwrócili na dzieje polskich księgozbiorów powstałych w Cieszynie w połowie XIX w., najpierw w cieszyńskim Gimnazjum ewangelickim, a następnie pod szyldem Biblioteki Polskiej dla Ludu Kraju Cieszyńskiego i Czytelni Ludowej, największej XIX - wiecznej polskiej biblioteki na Śląsku Cieszyńskim. Wśród wielu poświęconych temu zagadnieniu prac, w większości - dodajmy - noszących cechy publicystyki historycznej, na wyróżnienie zasługują publikacje Ludwika Brożka, Franciszka Zahradnika, Mirosława Fazana oraz Marii Pawłowiczowej
18. Równolegle ukazywały się opracowania dotyczące księgozbiorów należących także do innych polskich organizacji, w tym przede wszystkim - Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego, "Siły", "Jedności", "Sokoła", Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, "Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra" czy włączonej do zbiorów ostatniego z wymienionych towarzystw - biblioteki Koła Teologów Polskich w Ołomuńcu i Widnawie etc.19. Niestety, w zdecydowanej większości publikacji utrzymana została tendencja do prezentowania okoliczności powstania poszczególnych kolekcji, ich losów i roli, jaką odrywały w życiu cieszyńskiej społeczności, z pominięciem głębszych analiz księgoznawczych. Na tym tle korzystnie wyróżniają się opracowania Marii Pawłowiczowej, która podjęła najbardziej systematyczne jak dotąd badania nad polskimi księgozbiorami z terenu Śląska Cieszyńskiego, uwzględniając w swoich dociekaniach nie tylko aspekty ściśle historyczne, ale także bibliologiczne. Jej zasługą było też zwrócenie większej uwagi na księgozbiory szkolne. Tą ostatnią tematyką zajęli się też Jan Broda, Weronika Ćwiertnia, a ostatnio Irena Socha i Krzysztof Krysta20. Kilka szkiców polscy badacze poświęcili ponadto specyficznym dla Śląska Cieszyńskiego XIX - wiecznym księgozbiorom chłopskim21, a także - powstałym w ciągu ostatniego stulecia prywatnym kolekcjom bibliofilskim. W tym ostatnim wypadku mamy jednak do czynienia głównie z materiałami biograficznymi, w których problematyka bibliologiczna stanowi tylko jedno z wielu omawianych zagadnień22. Próbę syntetycznej prezentacji prywatnych kolekcji bibliotecznych z terenu Śląska Cieszyńskiego z okresu od 1740 do 1920 r. podjęła Maria Pawłowiczowa. Jednak i tutaj autorka na pierwszym planie umieściła wątki, które mogłyby zaświadczyć o trwałości polsko - cieszyńskich powiązań kulturalnych23.
          Drugą grupą kolekcji bibliotecznych budzącą szersze zainteresowanie ze strony polskich badaczy stanowią zabytkowe księgozbiory przechowywane w Cieszynie, na czele z bibliotekami wchodzącymi obecnie w skład Książnicy Cieszyńskiej. Wśród tych ostatnich - jak wskazywaliśmy już wyżej - największym powodzeniem cieszyła się biblioteka Czytelni Ludowej. Artykuł podsumowujący dotychczasowy stan badań na jej temat ukazał się w 1995 r. na łamach 10 tomu "Pamiętnika Cieszyńskiego"
24. Tam również zamieszczone zostało najnowsze opracowanie dotyczące kolekcji Józefa Ignacego Kraszewskiego, drugiej wchodzącej w skład Książnicy Cieszyńskiej biblioteki, która skupiła na sobie większą uwagę polskich badaczy25. Trzecim księgozbiorem należącym do tej kategorii jest kolekcja Leopolda J. Szersznika. W jej przypadku jednak polskie badania wniosły stosunkowo niewiele nowych ustaleń. Większość odnoszących się do niej prac ma charakter wybitnie przyczynkarski, bądź stanowi podsumowanie wcześniejszych dociekań26. Poza wyżej wymienionymi, jeszcze tylko biblioteka Tadeusza Regera (1872 - 1938), miejscowego działacza socjalistycznego i niepodległościowego stała się przedmiotem głębszych analiz27. Nie doczekała się ich natomiast niezwykle interesująca kolekcja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, która również wchodzi w skład Książnicy Cieszyńskiej. Pewne informacje na jej temat odnaleźć można tylko w opublikowanym w 1973 r. artykule Ludwika Brożka charakteryzującym wszystkie księgozbiory znajdujące się w strukturze ówczesnego Oddziału Zabytkowego Biblioteki Śląskiej28. Podobną uwagę sformułować należy także w odniesieniu do kolekcji, czy też ściślej rzecz biorąc - szczątków kolekcji (między innymi: Techniker Clubu, Albrechts Gymnasium, Teschener Kammer, Deutschen Leseverein Teschen, Volksbildungsverein Skotchau, Volksbücherei der Nordmark Teschen, Bibliothek des Zentral Instituts für Oberschlesische Landesforschung, gimnazjów polskich w Cieszynie i Orłowej, sądów różnych szczebli z terenu Śląska Cieszyńskiego, Muzeum Macierzy w Czeskim Cieszynie, poszczególnych kół Macierzy Szkolnej, szkół ludowych) wchodzących w skład tzw. księgozbioru pomuzealnego, czyli zespołu, który w 1960 r. wydzielono z biblioteki Muzeum i przekazano do utworzonego wówczas Oddziału Zabytkowego BŚ. Pewne informacje na ich temat przynosi tylko wspomniany artykuł Ludwika Brożka, a także opracowanie Janusza Spyry poświęcone dziejom i zawartości całej biblioteki muzealnej29.
          W okresie powojennym oprócz kolekcji bibliotecznych będących w posiadaniu Książnicy Cieszyńskiej zainteresowanie polskich badaczy nadal przyciągała biblioteka im Tschammera. Jednak i w jej przypadku nie doczekaliśmy się dotąd wszechstronnej monografii, na którą kolekcja ta bez wątpienia zasługuje. Większość poświęconych jej publikacji to drobne przyczynki lub materiały popularyzacyjne
30. Istotniejszym wkładem nauki polskiej do badań nad cieszyńskimi księgozbiorami historycznymi okazało się rozpoznanie dwóch nieznanych dotąd kolekcji, a mianowicie Biblioteki Dekanatu oraz klasztornego i szpitalnego księgozbioru oo. bonifratrów. W obu przypadkach dokonała tego Maria Pawłowiczowa31, której badania w odniesieniu do pierwszej z wymienionych kolekcji uzupełnione zostały następnie przez Weronikę Pawłowicz. Opublikowana w ubiegłym roku monografia biblioteki i archiwum klasztoru oo. bonifratrów, pióra o. Marcina M. Łobozka nie spełnia niestety oczekiwań, jakie wiązać można z tego rodzaju pracą32. Jest to raczej rodzaj repertorium, dodajmy - sporządzonego bez zachowania jakichkolwiek reguł, które nie wnosi niczego nowego do badań nad zawartością kolekcji czy choćby jej historią. Powyższa uwaga w niczym oczywiście nie umniejsza użytkowej wartości opracowania, które dla historyków regionu stać się może cennym przewodnikiem po klasztornym archiwum.
          Od wskazanych wyżej niedostatków i jednostronności widzenia kwestii cieszyńskich księgozbiorów historycznych nie są wolne także próby monograficznego ujęcia owego problemu, podjęte przez kilku polskich badaczy. Obok artykułów Ludwika Brożka oraz Haliny Leszczyńskiej - Stąsiek
33 mamy tu przede wszystkim na uwadze syntezę dziejów książki i bibliotek na Śląsku Cieszyńskim pióra Marii Pawłowiczowej34. W pracy tej, obejmującej okres od 1740 do 1920 r., omówione zostały znane już z innych opracowań księgozbiory im. Tschammera, Leopolda J. Szersznika, Jury Gajdzicy, oo. bonifratrów oraz Dekanatu. Większą część monografii zajmuje wszelako problematyka XIX - wiecznych bibliotek polskich, przy czym zarówno w wypadku kolekcji dawniejszych, jak i pochodzących z ubiegłego stulecia, autorka koncentruje się głównie na ujawnianiu ich związków z kulturą polską.
          Zastrzeżenia podobne do tych, jakie formułowaliśmy wobec opracowań polskich zgłosić można także w odniesieniu do czeskiej literatury traktującej o historii książki i bibliotek na Śląsku Cieszyńskim. Także w jej przypadku wyraźnie uwidacznia się tendencja do instrumentalnego traktowania badań i koncentrowania się na tych aspektach, które zaświadczyć mogą o trwałej obecności na tym terenie kultury czeskiej. Z uwagi wszakże na fakt, iż większe księgozbiory o jednoznacznie czeskiej proweniencji na Śląsku Cieszyńskim pojawiły się dopiero w trzeciej dekadzie XX w., zainteresowanie czeskich badaczy przyciągnął problem nieco przez stronę polską zaniedbywany, a mianowicie - kolekcje przechowywane w chłopskich domach w zachodniej części Śląska Cieszyńskiego. Badania te, w których już od lat międzywojennych prym wiedli Jaroslav Mikuláš i Joža Vochala, doprowadziły między innymi do odkrycia niezwykle interesującej biblioteki Josefa Střiža (1833 - 1905) z Bruzowic pod Frydkiem oraz wielu pomniejszych zbiorków zawierających wszakże bardzo cenne materiały. Efektem owych badań było też zwrócenie uwagi na obecność i rolę na tym terenie tzw. špalíčkovej literatury
35. Drugi kierunek, na którym skoncentrowały się badania czeskich historyków, to biblioteki i kółka czytelnicze zakładane tu przez czeskie organizacje pod koniec XIX w.36 Tendencją, która z naszego punktu widzenia może jednak zamazywać obraz jaki wyniki owych dociekań tworzą, jest wspólne na ogół prezentowanie ustaleń odnoszących się zarówno do kolekcji powstałych na Śląsku Cieszyńskim, jak i na Opawszczyźnie, a więc na całym obszarze tzw. czeskiego Śląska. Cecha ta charakteryzuje także jedyną bodaj czeską próbę syntetycznego ujęcia kwestii księgozbiorów historycznych na Śląsku Cieszyńskim, autorstwa Arnošta Mazura37.
          Sukcesem, jaki niewątpliwie można zapisać na koncie czeskich badaczy jest przygotowanie najpełniejszego dotychczas opracowania poświęconego dorobkowi Leopolda J. Szersznika
38. Także wiadomości na temat księgozbioru cieszyńskiego prefekta, jakie zostały tam zawarte, są do tej pory najobszerniejsze. Wartości owej pracy nie jest w stanie podważyć nawet fakt, iż jej autor nie ustrzegł się przed nadmiernym - naszym zdaniem - eksploatowaniem tych wątków, które lokować mają dorobek Leopolda J. Szersznika w czeskim kręgu kulturowym. Jeślibyśmy chcieli wydobyć także inne braki czeskiej literatury dotyczącej starszych kolekcji bibliotecznych, należałoby wskazać na nieobecność publikacji szerzej prezentujących historyczne zbiory przechowywane w bibliotece Muzeum Těšínska w Czeskim Cieszynie, obecnie przecież największej tego typu placówce na czeskim obszarze Śląska Cieszyńskiego39, a także na wyraźny brak zainteresowania czeskich badaczy dla innych - poza szersznikowską - zabytkowych bibliotek zlokalizowanych w Cieszynie. Wystarczy wspomnieć, iż ostatni bodaj artykuł w języku czeskim na temat biblioteki im. Tschammera ukazał się w 1919 r.40
          Pomimo powyższych zastrzeżeń oraz faktu, iż literatura czeska jest zdecydowanie uboższa niż literatura polska, a przy tym skażona podobnymi wadami, ze względu na przedmiot swojego zainteresowania wypełnia ona istotną lukę w polskich ustaleniach i jako taka stanowi ważny element piśmiennictwa poświęconego cieszyńskim księgozbiorom historycznym. Tego samego stwierdzenia nie można niestety odnieść do XX - wiecznych publikacji niemieckich. Poza ogłoszonym w 1900 r. artykułem na temat losów morawskich i śląskich bibliotek klasztornych po kasacie zakonów w XVIII w.41 oraz pracą Karla Hoinkesa, dzięki której do obiegu naukowego wprowadzona została pochodząca z przełomu XVII i XVIII w. mieszczańska biblioteka Zygmunta Frölicha (+1720) z Bielska42, nie można wskazać na jakiekolwiek inne niemieckie opracowanie, które w istotny sposób uzupełniałoby stan badań nad cieszyńskimi księgozbiorami historycznymi43. Ta sama uwaga odnosi się także do publikacji najnowszych. Nieliczne obszerniejsze artykuły, jak choćby Herberta Patzelta na temat biblioteki Tschammera czy Janusza Spyry o Leopoldzie J. Szerszniku powielają informacje znane w większości z innych publikacji44. Podobne zastrzeżenie można sformułować także w stosunku do materiałów, jakie ukazywały się od czasu do czasu na łamach czasopism wydawanych po 1945 r. w Niemczech przez środowiska wywodzące się ze Śląska Cieszyńskiego, jak na przykład "Mein Beskidenland" czy "Beskiden - Kalender". Brak szerszego dostępu do zbiorów cieszyńskich skutecznie - jak się wydaje - zablokował rozwój niemieckich badań w tej dziedzinie i spowodował, że niemiecka literatura przedmiotu ma bardzo ograniczona skalę, tak co do ilości publikacji, jak i zakresu podejmowanych problemów.
          Próbując sformułować ocenę całości dotychczasowego piśmiennictwa odnoszącego się do cieszyńskich księgozbiorów historycznych, wypada stwierdzić, iż jakkolwiek jest ono stosunkowo bogate, co stanowi zresztą typowe zjawisko dla obszarów pogranicza narodowego i kulturowego
45, cechują go znaczne braki, tak co do zakresu prezentowanej tematyki, jak i sposobu jej ujmowania. Zdecydowanie przeważają w nim wszelkiego rodzaju prace, przynależne do "zewnętrznej" - według określenia Barbary Bieńkowskiej - warstwy badań nad księgozbiorami historycznymi46, a więc analizujące okoliczności i uwarunkowania powstawania, funkcjonowania i roli bibliotek. Znaczną ich część stanowią zresztą fragmenty różnego rodzaju syntez, w których problem księgozbiorów historycznych prezentowany jest tylko jako jedno z wielu zagadnień47. Obszerniejsze rozprawy w całości poświęcone kwestii księgozbiorów historycznych, w których księgozbiory te poddawane są nie tylko "zewnętrznej", ale i "wewnętrznej" analizie należą niestety do wyjątków. Gdyby z kolei zbilansować zakres badanych problemów, okaże się, że największej liczby opracowań doczekały się dotąd księgozbiory stanowiące własność Książnicy Cieszyńskiej oraz biblioteka im. Tschammera. O wiele mniejsza liczba publikacji dotyczy trzech innych cieszyńskich bibliotek zabytkowych, czyli szpitalnego i klasztornego księgozbioru oo. bonifratrów, biblioteki dekanalnej oraz Muzeum. Obfitą literaturę posiadają też biblioteki polskich i czeskich organizacji kulturalno - oświatowych. Kilka szkiców poświęcono ponadto bibliotekom szkolnym oraz księgozbiorom chłopskim. Brak jest natomiast analiz czy choćby omówień bibliotek szlacheckich48, mieszczańskich49 i kościelnych spoza Cieszyna. Poza materiałami starszymi nie ma też prac na temat bibliotek należących do przedwojennych organizacji i instytucji niemieckich lub żydowskich50. Wydaje się, że zbyt mało uwagi poświęcono również współczesnym kolekcjom bibliofilskim oraz będącym własnością cieszyńskich twórców, naukowców, działaczy społecznych czy politycznych. Niejednokrotnie zresztą na badania te jest już za późno ze względu na rozproszenie niektórych kolekcji.
          Poważne luki badawcze przy jednoczesnym powierzchownym i jednostronnym rozpoznaniu części bibliotek powodują, że literatura dotycząca cieszyńskich księgozbiorów historycznych, mimo iż wydaje się obszerna, nie stwarza wystarczającej podstawy do szerszych - wychodzących poza wiek XIX - dociekań z zakresu historii kultury i nauki na tym obszarze. Tymczasem księgozbiory historyczne, zwłaszcza te dawniejsze, mogą się okazać źródłem niezwykle cennych informacji na temat kultury duchowej Śląska Cieszyńskiego w epoce nowożytnej, ówczesnych ideowych i kulturowych kontaktów i powiązań księstwa z innymi obszarami, lokalnych środowisk kulturalnych czy nawet poszczególnych postaci życia kulturalnego i naukowego, a więc - w sumie - zagadnień, które z uwagi na brak innych źródeł zostały do tej pory rozpoznane tylko w bardzo niewielkim zakresie. Także dla badań nad późniejszymi dziejami Śląska Cieszyńskiego, zwłaszcza zaś nad kształtowaniem się świadomości ideowej oraz mentalności jego mieszkańców, rozwojem miejscowego ruchu naukowego i kulturalnego, ścieraniem się różnorakich wpływów narodowych, wyznaniowych czy nawet politycznych, księgozbiory historyczne mogą okazać się niezwykle przydatne. Należy również podkreślić, że badania w tej dziedzinie przynieść mogą wiele ustaleń, istotnych dla ponadregionalnych syntez czy analiz bibliologicznych, i to zarówno w sferze faktografii, jak i metodologii
51.
          Warunkiem pełnego wykorzystania poznawczych wartości księgozbiorów historycznych jest jednak zachowanie w trakcie procesu badawczego elementarnych wymogów naukowego obiektywizmu, co - w tym wypadku - oznacza przede wszystkim konieczność wyzbycia się wszelkich narodowych, wyznaniowych czy politycznych uprzedzeń. W świetle niedawnych, bo pochodzących jeszcze z końca lat osiemdziesiątych publikacji, stwierdzenie to tylko pozornie wydaje się truizmem. Po wtóre, istnieje pilna potrzeba przygotowania odpowiedniego zaplecza dokumentacyjnego, ułatwiającego wybór właściwych kierunków badań, a zarazem zwiększającego dostępność potrzebnych źródeł. I tak wydaje się, że w pierwszej kolejności należałoby opracować pełną bibliografię publikacji odnoszących się do księgozbiorów historycznych z terenu Śląska Cieszyńskiego, a więc nie tylko opracowań na temat bibliotek i ich właścicieli czy analiz poszczególnych obiektów wchodzących w skład danego zbioru, ale także inwentarzy i katalogów
52, sprawozdań z działalności, regulaminów etc.53. Wydaje się, że szczególnie cenny materiał uzyskać można poddając kwerendzie dawną prasę cieszyńską, na łamach której stosunkowo często pojawiały się notatki na temat funkcjonowania poszczególnych bibliotek, a nawet wykazy otrzymywanych przez nie książek wraz z nazwiskami ofiarodawców. Bliżej także należy się przyjrzeć drukowanym sprawozdaniom z działalności miejscowych organizacji czy instytucji, szczególnie zaś szkół różnego szczebla. Również tam znaleźć można niezwykle interesujące informacje o funkcjonowaniu bibliotek, włącznie z rocznymi wykazami nabytków, statystyką dotyczącą czytelnictwa czy katalogami poszczególnych kolekcji54. Równolegle z kwerendami bibliograficznymi powinny być prowadzone wszechstronne badania archiwalne, mające na celu opracowania katalogu źródeł rękopiśmiennych przydatnych w badaniach nad księgozbiorami historycznymi. Wydaje się, że szczególnie cenne informacje przynieść może kwerenda w zbiorze testamentów cieszyńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach, a także w przechowywanych w katowickiej centrali tegoż Archiwum materiałach administracji niemieckiej z czasów II wojny światowej, zawierających między innymi dane dotyczące likwidowanych i reorganizowanych kolekcji bibliotecznych. W badaniach archiwalnych nie można również pominąć zbiorów rękopiśmiennych znajdujących się w cieszyńskich bibliotekach zabytkowych, a obejmujących między innymi inwentarze i katalogi wielu nieistniejących już księgozbiorów.55. Kwerendą należałoby objąć także zbiory znajdujące się w terenie i będące w gestii osób prywatnych, kościołów oraz instytucji i organizacji kulturalnych. W tym ostatnim przypadku ustalenia uzyskane w wyniku badań archiwalnych powinny być uzupełniane drogą wywiadów czy ankiet. Za najistotniejszy jednak element przygotowań do stworzenia kompletnej dokumentacji do badań nad cieszyńskimi księgozbiorami historycznymi uznać należy opracowanie pełnej i zgodnej z najlepszymi wzorcami kartoteki proweniencyjnej dla wszystkich zachowanych kolekcji56. W Książnicy Cieszyńskiej, w ramach rozpoczętego w 1994 r. długofalowego programu opracowania całości zbiorów bibliotecznych, tego rodzaju badania zostały już zainicjowane i pozostaje tylko mieć nadzieję, że niebawem również inne cieszyńskie biblioteki zabytkowe podejmą trud przygotowania własnych kartotek proweniencyjnych. Jest to istotne i z tego względu, że znaczna część materiałów przechowywanych w różnych kolekcjach jest wobec siebie komplementarna; także pod względem proweniencyjnym.
          Realizacja powyższych działań powinna doprowadzić nie tylko do stworzenia wszechstronnego warsztatu badawczego w postaci bibliografii i katalogów źródeł, ale przede wszystkim do opracowania pełnego indeksu księgozbiorów historycznych z terenu Śląska Cieszyńskiego i wreszcie - przygotowania spójnego programu dalszych, systematycznych prac badawczych.

Krzysztof Szelong, Zebrzydowice, październik 1996

 

Przypisy:

          1 Dziełko to noszące tytuł Ueber den Ursprung und die Aufnahme der Bibliothek am Clementinischen Collegium zu Prag, napisane zostało w 1773 r., a wydane trzy lata później w "Abhandlungen einer Privatgesellschaft in Böhmen", Prag 1776, s. 258 - 286; szerzej zob.: M. Kudělka: Leopold Jan Šeršnik (1747 - 1814). Život a dílo, Ostrava 1957, s.52 - 53; K. Szelong: Biblioteczne zbiory Leopolda Jana Szersznika, (w:) 190 [Sto dziewięćdziesiąt] lat założenia Muzeum i Biblioteki Leopolda Jana Szersznika 1802 - 1992, pod red. J. Spyry, Cieszyn 1993, s. 38 - 39.

          2W biogramach Tobiasza Jacobiego i Jana Kłapsi zamieszczona została informację, że dziełka ich autorstwa L.J. Szersznik znalazł w bibliotece barona Friedricha Calischa, L.J. Scherschnik: Nachrichten von Schriftstellern und die Künstlern aus dem Teschner Fürstenthum, Teschen 1810, s. 93 i 100.

          3Więcej do zakomunikowania Leopold J. Szersznik miał na temat cieszyńskich kolekcji muzealnych, zob.: M. Kudělka: Korespondence Leopolda Jana Šeršníka z J.P. Cerronim a J.J. Czikannem, "Slezský sborník", T. 51: 1953, s. 263, 276.

          4Nachrichten über die Bibliothek der evangelischen Kirche in Teschen, "Oesterreichische Litterarische Annalen ", T. 2: 1807 s. 28-32, wcześniej krótka wzmianka na temat bielskiej biblioteki Zygmunta Frölicha ukazała się w: R. Kneifel: Topographie des k.k. Antheils von Schlesien, t. II, cz. 2, Brünn 1804, s. 143.

          5A. Heinrich: Geschichte der K.K. Scherschnik'schen Gymnasialbibliothek in Teschen, "Neues Archiv für Geschichte, Staatenkunde, Literatur und Kunst", 1830, nr 68, s. 533 - 536, nr 69, s. 546 - 548; por. też.: Tenże: Versuch über die Geschichte des Herzogthumes Teschen von den ältesten bis auf gegenwärtige Zeiten, Teschen 1818, s. 205.

          6Tenże: Kais. Kön. Scherschnik'schen Museum zu Teschen, "Vaterländische Blätter", 1818, nr 89 - 90, s. 356, 359 - 360.

          7W połowie XIX w. ukazało się wiele publikacji propagujących założoną w Cieszynie Bibliotekę Polską dla Ludu Kraju Cieszyńskiego, np.: Biblioteka Polska dla Ludu Kraju Cieszyńskiego, "Tygodnik Cieszyński", nr 4 z 1849; Biblioteka Polska w Cieszynie, tamże, nr 9 i 10; [P. Stalmach: O Czytelni Polskiej i Bibliotece dla Ludu Kraju Cieszyńskiego]; tamże, nr 18 z 1850; D. Janota: Biblioteka polska w Cieszynie, "Czas", nr 236 z 1852.

          8Mamy tu na uwadze przede wszystkim sprawozdania działających na terenie Śląska Cieszyńskiego instytucji, głównie szkół oraz organizacji społecznych, zawierające bardzo cenne niekiedy materiały źródłowe na temat bibliotek, por.: Ch. F. d'Elvert: Die Programme der Gymnasien als historische Quellen, (w:) "Schriften der historisch - statistischen Sektion der k.k. m. schl. Gesellschaft des Ackerbaues, der Natur- und Landeskunde", H. 5, Brünn 1853, s. 140 - 193; niektóre polskie sprawozdania wymienia: M. Pawłowiczowa: Książka polska i biblioteka na Śląsku Cieszyńskim w latach 1740 - 1920, Katowice 1986, s. 15- 16, przyp. 15 i 16; przewodnik po ważniejszych morawskich i śląskich bibliotekach i muzeach opublikował: Ch. F. d'Elvert: Die Bibliotheken und andere wissentschäftliche Kunst- und Altherthums - Sammlungen in Mähren und österreichisch Schlesien, (w:) "Schriften der Historisch - Statistischen Sektion der k. k. mährisch - schlesischen Gesellschaft zur Beförderung des Ackerbaues, der Natur- und Landeskunde", H. III, Brünn 1852, s. 70 - 132.

          9Np. A. Peter: Die Scherschnik'sche Stiftung (w:) Tegoż: Geschichte der Stadt Teschen, Teschen 1888, S. 172-174; Toż, (w:) Tegoż: Teschen. Ein historisch - topographisches Bild, Teschen 1888, s. 149 - 151.

          10 [T. Ujazdowski]: Pieśń starożytna rycerska, (w:) "Pamiętnik Sandomierski", T. V - VIII, Warszawa 1830, s. 109 - 114; Ph. Gabriel: Einige quellen zur geschichte Schlesien uberhaupt und des herzogtums Teschen insbesondere [sic!], (w:) "Programm des k.k. katholische Gymnasiums in Teschen, Prag 1852, s. 15 -18; J. Vondráček: Krótka wiadomość o polskim rękopiśmie Orlanda Szalonego w Szersznikowskim księgozbiorze w mieście Cieszynie się znajdującym, (w:) "Programm des k.k. katholischen Gymnasiums in Teschen für das Schuljahr 1865, Teschen [1865], s. 14 - 25 (por.: J. Czubek: O rękopisie "Orlanda Szalonego" w bibliotece im. Szersznika w Cieszynie, "Zaranie Śląskie", T. 12: 1936, s. 56 - 58); A. Landsfeld: Archiv Musea šeršníkova, Věstník Matice Opavské", nr 5: 1895, s. 56 - 60, nr 7: 1897, s. 37 - 40; W. Zych: Rękopisy biblioteki Czytelni Ludowej w Cieszynie, "Przewodnik Bibliograficzny", 1910, nr 9/10 - 12.

          11J. Londzin: Kilka druków śląsko - polskich z zeszłego i pierwszej połowy bieżącego stulecia z szczególniejszym uwzględnieniem innych książek polskich używanych przez ludność polską w Księstwie Cieszyńskiem, (w:) "III Sprawozdanie dyrekcyi prywatnego gimnazyum polskiego z prawem publiczności w Cieszynie za rok szkolny 1897-8", s. 3 - 22; Tenże: Biblijografja druków polskich w Księstwie Cieszyńskiem od roku 1704 do roku 1904, Cieszyn 1904; Tenże: Polskość Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1919; Tenże: Dwa rzadkie druki, "Gwiazdka Cieszyńska", nr 33 z 1921; Tenże: Uzupełnienie do "Bibljografji druków polskich w Księstwie Cieszyńskiem od roku 1716 do 1904", jakoteż bibljografja nowszych druków aż do roku 1922. Część I, Cieszyn 1922; Tenże: Uzupełnienie do "Bibljografji druków polskich w Księstwie Cieszyńskiem od roku 1716 do 1904", jakoteż bibljografja nowszych druków aż do roku 1922. Część II, Cieszyn 1923; Tenże: Stulecie pierwszej polskiej książki modlitewnej dla katolickiej młodzieży szkolnej, "Gwiazdka Cieszyńska", nry 64 i 66 z 1923; Tenże: Polskość Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1924.

          12Tenże: Ośmdziesięcioletni jubileusz założenia polskiej bibljoteki dla teologów byłej austrjackiej części diecezji wrocławskiej, "Gwiazdka Cieszyńska", nry 69 - 70 z 1925.

          1325 [Dwudziestopięcio] - letni jubileusz Czytelni Katolickiej, "Gwiazdka Cieszyńska", nr 53 z 1931; Tomała J.E.: Na 40 [czterdziestoletni] - letni jubileusz Czytelni Ludowej, "Prawo Ludu", nr 7 z 1934; Na 60 [sześćdziesięcio] - lecie "Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra". Szkic jego prac i wysiłków w latach 1923 - 1933, oprac.: F. Trombala, Cieszyn 1934, s. 20 - 23; J. Galicz: Biblioteka Polskich Teologów Wrocławskich w Ołomuńcu i Widnawie (Przyczynek do dziejów ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim), Cieszyn 1934; Tenże: Polska Czytelnia Katolicka w Skoczowie, "Gwiazdka Cieszyńska", nry 13, 15 i 17 z 1935; Najstarsze czytelnie, (w:) Tenże: Z minionych lat. Przyczynki do historii ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1937, s. 72 - 79.

          14Bibljoteka kościelna im. Tschammera w Cieszynie, "Poseł Ewangelicki", nr 36 z 1925; A. Buzek: Z archiwum szkolnego Zboru Ewangelickiego w Cieszynie, "Zaranie Śląskie", 1931, z.1, s. 25 - 28; Tenże: Z archiwum Zboru Ewangelickiego w Cieszynie. Korespondencja pierwszych pastorów cieszyńskich, tamże, 1931, z. 3 - 4, s. 192 - 194; J. Wantuła: Starodawne roty przysiąg na Śląsku. Na podstawie rękopisów biblioteki kościoła ewangelickiego w Cieszynie, tamże, 1932, z. 1, s. 20 - 25; J. Wantuła: Biblioteka zboru ewangelickiego w Cieszynie, "Zaranie Śląskie", 1936, z. 2, s. 132 - 135.

          15 E. Chwalewik: Zbiory polskie, T. 1, Warszawa 1926, s. 50 - 52; W. Olszewicz: Bibljoteczne potrzeby Cieszyna, tamże, 1931, z. 2 s. 81-83; F. Popiołek: Zbiory cieszyńskie, "Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", T. II : 1930, s. 220 - 224; J. Wytrzens: Życiorys proboszcza L. Jana Szersznika, "Zaranie Śląskie", 1930, z. 2, s. 131 - 138, z. 3, s. 186 - 194; F. Popiołek: Materjały do historii Śląska w zbiorach cieszyńskich, "Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", T. III: 1931, s. 343 - 347; A. Kawecka - Gryczowa: Wrażenia z Bibliotek cieszyńskich, "Zaranie Śląskie", 1936, z. 2, s. 83 - 89.

          16W. Karger: Nieznany portret Jerzego Trzanowskiego (Tranosciusa), zwanego "słowiańskim Lutrem" (Przyczynek do śląskiej ikonografii), "Zaranie Śląskie", 1931, z. 3/4, s. 156 - 160; J. Wantuła: Wizerunek Jerzego Trzanowskiego, "Kalendarz Ewangelicki", Cieszyn 1930, s. 122 - 125; Tenże: Najdawniejszy chłopski exlibris polski, Warszawa 1935; E. Chwalewik: Z dziejów exlibrisu na Śląsku w wieku XVI - XIX, "Silva Rerum", 1939, z. 8, s. 197 - 199.

          17Cytat: M. Pawłowiczowa: Książka polska i biblioteka..., s. 9.

          18L. Brożek: W stulecie pierwszej cieszyńskiej wyprawy po książki polskie do Krakowa, "Kalendarz Głosu Ludu 1948", Ostrava 1947, s. 38 - 40; F. Zahradnik: Czytelnia Ludowa w Cieszynie - w setną rocznicę założenia, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej",1960, nr 3, s. 106; Tenże: Czytelnia Ludowa w Cieszynie, "Zaranie Śląskie", 1963, z. 2, s. 151 - 166; M. Pawłowiczowa: Utwory J. I. Kraszewskiego w bibliotekach prywatnych oraz związków młodzieżowych Śląska Cieszyńskiego, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1974, s. 45 - 77; Taż: Utwory J. I. Kraszewskiego w bibliotekach towarzystw i związków politycznych Śląska Cieszyńskiego (1848 - 1920), tamże, 1975, s. 41 - 66; M. Fazan: Czytelnia Polska w Cieszynie (1848 - 1854). Przyczynek do kształtowania się i rozwoju polskiego życia kulturalnego na Śląsku Cieszyńskim, "Książnica Śląska 1979 - 1982", s. 113 - 137; J. Konieczny: Pierwsza polska biblioteka, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1986", Cieszyn 1985, s. 35 - 36.

          19K. Chmiel: Książka w działalności Macierzy Szkolnej, (w:) Ziemia Cieszyńska w drodze do Polski Ludowej, Cieszyn 1947; J. Kurzelowski: Niedola książki polskiej w Cieszynie w czasie II wojny światowej, "Zwrot" nr 9 z 1950, s. 12 - 13; F. Szymiczek: O katalogu działowym Biblioteki Teologów w Widnawie, tamże, 1957, nr 4, s. 208 - 213; L. Brożek: Wspomnienie o bibliotece "Dziedzictwa", tamże, 1958, nr 2/3 s. 98 - 105; Tenże: Londzinowskie zbiory, "Kierunki", nr 28 z 1959, s. 4; W. Ćwiertnia: Biblioteki publiczne w Bielsku - Białej w latach 1720 - 1939, "Roczniki Biblioteczne", 1968, z. 1/4, s. 97 - 140; Taż: Tradycje bibliotek publicznych w Bielsku - Białej, (w:) "Kalendarz Beskidzki 1974", Bielsko - Biała 1973, s. 105 - 112; K. Piegza: W setną rocznicę założenia jabłonkowskiej czytelni, "Zwrot", nr 4 z 1970, s. 17; E. Pasek: Z przeszłości Pedagogicznej Biblioteki Powiatowej w Cieszynie, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. II: 1972, s. 197-199; M. Pawłowiczowa: Utwory J. I. Kraszewskiego w bibliotekach towarzystw i związków politycznych Śląska Cieszyńskiego (1848 - 1920), "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1975, s. 41 - 66; Taż: Utwory J. I. Kraszewskiego w bibliotekach prywatnych oraz związków młodzieżowych Śląska Cieszyńskiego, tamże, 1974, s. 45 - 77; Polskości bastion. Szkice z przeszłości Macierzy, pod red. R. Danela, Cieszyn 1985; J. Pilch: Z dziejów robotniczego stowarzyszenia Kulturalno - Oświatowego "Siła" na Śląsku Cieszyńskim 1908 - 1939, Opole 1987; Z. Jasiński: Działalność kulturalno - oświatowa Polaków za Olzą 1920 - 1938, Opole 1990; M. Fazan: Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim 1842/1848 - 1920, Wrocław 1992; B. Orszulik: Biblioteka Pedagogiczna w Cieszynie, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. X: 1995, s. 82 - 95.

          20W. Ćwiertnia: Biblioteki Publiczne w Bielsku - Białej ...; J. Broda: O księgozbiorze wiślańskim sprzed wieku, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1971, nr 1/4, s.130 - 133; Tenże: Biblioteka Szkoły Ludowej w Cieszynie, tamże, 1972, s. 129 - 134; M. Pawłowiczowa: Dzieła Józefa Ignacego Kraszewskiego w bibliotekach szkolnych Śląska Cieszyńskiego (do 1920), "Książnica Śląska 1975 - 1978", s. 83 - 115; I. Socha, K. Krysta: Sprawozdania dyrekcji Gimnazjum Polskiego w Cieszynie za lata 1896 - 1923 jako świadectwa kultury regionu, (w:) Książka polska na Śląsku w latach 1900 - 1922. Zarys problematyki, pod red. M. Pawłowiczowej, Katowice 1994 s. 159 - 172.

          21L. Brożek: O chłopie cieszyńskim, co kochał książki a nienawidził wojny, "Głos Ludu", nr 39 z 1956; J. Kurzelowski: Jerzy Gajdzica (1777 - 1840), "Zwrot", nr 5 z 1970, s. 14 - 14; J. Broda: Chłopscy piśmiorze, (w:) "Kalendarz Beskidzki 1974", Bielsko - Biała 1973, s. 181 - 184; Tenże: Zapiśniki chłopów śląskich, "Regiony", 1978, nr 1, s. 58 - 90; Tenże: Chłopscy piśmiorze, "Zwrot", nr 1 z 1979, s. 59 - 60; K.D. Kadłubiec: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej, Czeski Cieszyn 1987.

          22Do tej pory ukazało się kilka przyczynków na temat bibliotek Tadeusza Regera, Jana Wantuły, Jana Matuli, Brunona Konczakowskiego, Zofii Kossak - Szczuckiej, Ludwika Brożka, Jana Brody czy Jadwigi, Władysława i Jerzego Oszeldów: W. Zajączkowska: Zbiór Tadeusza Regera, znanego działacza socjalistycznego Ziemi Cieszyńskiej (przechowywany w Archiwum Państwowym w Łodzi), "Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka", 1964, s. 511 - 519; A. Wadowski: Księgozbiór Tadeusza Regera w Cieszynie, "Zaranie Śląskie", 1966, z. 1, s. 133 - 136; K. Kubiński: Losy zbiorów bibliotecznych Tadeusza Regera, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. X: 1995, s. 96 - 99; K. L. Koniński: Robotnik bibliofilem. Przyczynek do bibliofilstwa na Śląsku, "Silva Rerum", 1931, z. 1/6; A. Radziszewska: Bibliofilstwo Jana Wantuły, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1975, s. 129 - 143; L. Brożek: Biblioteka naukowa "Silesia" w Czeskim Cieszynie, "Zwrot", nr 1 z 1949, s. 15; Tenże: Jan Matula i jego zainteresowania, "Głos Ziemi Cieszyńskiej", nr 11 z 1976; S. Zahradnik: Jan Matula, "Zwrot", nr 8 z 1980, s. 62 - 63; J. Spyra: Bruno Konczakowski i jego kolekcja, Cieszyn 1988; Tenże: Kolekcja Bruno Konczakowskiego, przykład prywatnego muzeum dzieł sztuki i rękodzieła artystycznego, (w:) "Materiały Muzeum Wnętrz Zabytkowych", T. 6, Pszczyna 1990, s. 109 - 128; Tenże: Zabytkowy księgozbiór Bruno Konczakowskiego, (w:) Cieszyńskie księgozbiory historyczne. Materiały z sesji naukowej Cieszyn, 18 - 20 listopada 1991 r., pod red. H. Łaskarzewskiej, Warszawa 1993, s. 29 - 33; M. Heller: Zbiory biblioteki Muzeum Zofii Kossak - Szatkowskiej w Górkach Wielkich, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1974, s. 93 - 103; J. Pilch: Dedykacje na książkach Ludwika Brożka, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1989", Cieszyn 1988, s. 116 - 119; J. Broda: Śmierć bibliotek", (w:) "Kalendarz cieszyński 1997", Cieszyn 1996, s. 115 - 116; J. Oszelda: Dom pełen książek, tamże, s. 117 - 120; próbę syntetycznego ujęcia owego zagadnienia podjęła: A. Guznar: Bibliofilstwo cieszyńskie po drugiej wojnie światowej. Próba monografii (Praca magisterska napisana pod kierunkiem dr Edmunda Rosnera w Uniwersytecie Śląskim Filia w Cieszynie, Instytut Wychowania Przedszkolnego i Pracy Kulturalno - Oświatowej), Cieszyn 1981, Książnica Cieszyńska, zespół rękopisów, sygn.: RS III 000027.

          23M. Pawłowiczowa: Księgozbiory prywatne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1740 - 1920, "Roczniki Biblioteczne", 1988, z. 1, s. 207 - 226.

          24M. Danel: Biblioteka Czytelni Ludowej w Cieszynie, (w:), Pamiętnik Cieszyński", T. X: 1995, s. 25 - 46.

          25A. Gojniczek: Biblioteka Józefa Ignacego Kraszewskiego, (w:) tamże, s. 47 - 65; L. Brożek: Biblioteka Kraszewskiego w Cieszynie, "Przemiany" 1957, nr 6, s. 4; H. Karpińska: Ciekawostki w książkach biblioteki J.I. Kraszewskiego, (w:) "Cieszyński Rocznik Muzealny", T. 2: 1970 - 1971, s. 143 - 150; G. Ciompa - Wucka: Kraszewski a Cieszyn, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1989", Cieszyn 1988, s. 83 - 87; biblioteka ta jako jedyna zwróciła większą uwagę badaczy spoza regionu cieszyńskiego: S. Świerzewski: Kraszewski i książki, "Przegląd Biblioteczny", 1965, z. 1, s. 26 - 35; J. Jarowiecki: Księgozbiór Józefa Ignacego Kraszewskiego - warsztatem pracy pisarza i historyka (w:) "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Prace Polonistyczne", 1991, nr 3, s. 69 - 92; na temat owej kolekcji powstała także praca magisterska: B. Majewska: Księgozbiór Józefa Ignacego Kraszewskiego (praca magisterska napisana pod kierunkiem doc. dr. hab. Jerzego Jarowieckiego, Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej WSP w Krakowie), Kraków 1984, ss. 148.

          26J. Koraszewski: Kilka słów o Bibliotece Szersznika w Cieszynie, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1957, nr 3, s. 142 - 145; J. Król: Leopold Jan Szersznik - jego działalność i kontakty z budzicielami czeskimi, "Zaranie Śląskie", 1962, z. 1; s. 3 - 24; T. Aleksandrowicz: Antyk w księgozbiorze księdza Leopolda Jana Szersznika w Cieszynie, (w:) Książka polska na Śląsku w drugiej połowie XIX wieku. Zarys problematyki, pod red. M. Pawłowiczowej, Katowice 1992, s. 161 - 167; Tenże: Biblia w cieszyńskim księgozbiorze księdza Leopolda Jana Szersznika, (w:) Książka polska na Śląsku w latach 1900 - 1922..., s. 204 - 209; Tenże: Śladami antyku i Biblii. Z dziejów cieszyńskiego księgozbioru księdza Leopolda Jana Szersznika w latach 1922 - 1945, (w:) Książka polska na Śląsku w latach 1922 - 1945. Zarys problematyki, pod red. M. Pawłowiczowej, Katowice 1995, s. 206 - 212; I. Panic: Zespół archiwalny biblioteki Księdza Leopolda Szersznika, (w:); 190 [sto dziewięćdziesiąt] lat..., s. 61 - 67; T. Sławek: Angielsko- i francuskojęzyczne druki w zbiorach Leopolda Jana Szersznika, (w:) tamże, s. 69 - 79; K. Szelong: Biblioteczne zbiory Leopolda Jana Szersznika, (w:) tamże, s. 37 - 52; M. Makowski, J. Spyra R., K. Szelong: Zbiory i fundacja Szersznika po 1814 r., (w:) tamże, s. 81 - 90.

          27Zob. przyp. 22.

          28L. Brożek: Zbiory cieszyńskie, (w:) Biblioteka Śląska 1922 - 1972, pod red. J. Kantyki, Katowice 1973, s. 67 - 83; szkice o podobnym charakterze ogłosił też: K. Szelong: Oddział Zabytkowy Miejskiej Biblioteki Publicznej w Cieszynie (w:) Cieszyńskie księgozbiory historyczne..., s. 12 - 22; Tenże: Książnica Cieszyńska, Cieszyn 1995; toż w wersji angielskiej i niemieckiej: Cieszyn Historical Library, Cieszyn 1995; Haus des Teschner Buches, Cieszyn 1995; Tenże: Ksiaznica Cieszynska (sic!), (w:) "Problematika historických a vzácných knižních fondů Čech, Moravy a Slezska 1995. Sborník z 5. Odborné konference Olomouc, 10. - 11. října 1995", pod red. V. Pumprli, Brno 1996, s. 40 - 44; artykuł na temat biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pióra Anny Rusnok opublikowany zostanie na łamach XI T. "Pamiętnika Cieszyńskiego".

          29J. Spyra: Biblioteka Muzeum w Cieszynie, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. X: 1995, s. 66 - 81.

          30J. Broda: Rodowód i zawartość Biblioteki Zborowej im. Tschammera w Cieszynie, "Zwrot", nr 4 z 1970, s. 19; Tenże: Biblioteka im Tschammera w Cieszynie, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", 1970, nr 1/4, s. 83 - 88; Tenże: Polonica w Bibliotece Tschammera w Cieszynie, "Zwrot", nr 2 z 1972, s. 16 - 17; Tenże: Bohemica w Bibliotece im. Tschammera, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej", s. 84 - 90; G. Ciompa-Wucka: Dokument epoki, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1985" , Cieszyn 1985, s. 86-89; Taż: Dziedzictwo, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1991", Cieszyn 1990, s. 78 - 81; Taż: Biblioteka im. Tschammera w Cieszynie, (w:) Cieszyńskie księgozbiory historyczne..., s. 23 - 28; Taż: Biblioteka im. Tschammera w Cieszynie, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. VII: 1993, s. 163-164; Biblioteka im. Tschammera, (w:) "Symposia Bibliologica", pod red. H. Łaskarzewskiej, Warszawa 1995, s. 23 - 28.

          31M. Pawłowiczowa: Ks. Jan Brzuska (1757 - 1840). Jego prace i księgozbiór, "Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej" 1970, nr 1/4, s. 88 - 101; Taż: Biblioteka bonifratrów w Cieszynie, (w:) "Studia Bibliologiczne", T. 2, Katowice 1988, s. 70 - 83; Taż: Księgozbiór oo. bonifratrów w Cieszynie. Dzieje, charakterystyka oraz stan obecny, (w:) Cieszyńskie księgozbiory historyczne...., s. 34-41; W. Pawłowicz: Biblioteka dekanatu w Cieszynie. Historia i księgozbiór, (w:) tamże, s. 42 - 52; Taż: Biblioteka Dekanatu w Cieszynie, "Kalendarz Cieszyński 1993", Cieszyn 1992, s. 77 - 78; Taż: U źródeł Biblioteki Dekanatu w Cieszynie - kolekcja księdza Antoniego Alojzego Löhna, (W:) "Pamiętnik Cieszyński", T. X: 1995, s. 18 - 24; zob. też: M. Kocych - Imielska: Zapomniany biblioman, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1987", Cieszyn 1986, s. 138 - 139.

          32M.M. Łobozek: Archiwum i biblioteka bonifratrów w Cieszynie, Warszawa 1995.

          33L. Brożek: Biblioteki cieszyńskie, "Silva Rerum", 1939, z. 10; Tenże: Z dziejów książki polskiej na Śląsku Cieszyńskim, (w:) Ziemia Cieszyńska w drodze..., s. 6 - 16; H. Leszczyńska - Stąsiek: Praca z książką polską na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku, "Bibliotekoznawstwo", T. 4, Wrocław 1966, s. 111 - 163.

          34M. Pawłowiczowa: Książka polska i biblioteka....

          35J.L. Mikoláš: Těšinský knihomil Josef Střiž z Bruzovic, "Naše kniha", R. 1931, s. 347; J. Vochala: Vzácné knižní a listinné památky z lidového vlastnictvi na Těšínsku, "Těšínsko", č. 8 z 1958, s. 9 - 12; J. Vochala: Lidová špalíčková literatura na Těšínsku, tamże, č. 13 - 14 [z 1964r.], s. 3 - 19; J.L. Mikoláš: Vesnický knihomil Josef Střiž z Bruzovic, tamże, č. 2 - 3 z 1968, s. 23 - 28; J. Zahradník: O českých reformačních spisovatelích na Těšínsku, tamże, č. 1 z 1977, s. 23 - 28; K. Ježová: Knihovna Josefa Střiže ve sbirce Okresního Vlastivědného Muzea ve Frýdku - Mistku, tamże, č. 3 z 1986, s. 26 - 27.

          36J.L. Mikoláš: Matice opavská a česká kniha ve Slezsku, "Naše kniha", R. 1928, s. 17; Tenże: O těšinské knihovné, tamże, R. 1925, s. 56; Tenże: Česká obecni knihovna v Těšině, tamże, R.1929, s. 80; J. Vicher: Čtenářské besedy na Těšínsku, tamże, R. 1929, s. 167; J. Vochala: První české knihovny a čtenáři na Těšínsku, "Těšínsko", č. 14 - 15 z 1960, s. 9 - 11, č. 18 - 19 z 1961, s. 9 - 12; V. Ficek: Ke vzniku čtenařských kroužků ve Slezsku, tamże, č. 1 - 2 z 1972, s. 28 - 29; J. Nehýbl: K prvopočátku obrozenského knižního ruchu v Těšině, tamże, č. 2 z 1973, s.6 -7; J. Mikoláš: Sto let čtenářského ruchu v pobeskydských obcích na Těšínsku, "Studie o Těšínsku", T. 3: 1974, s. 357 - 368; -st-: Městká knihovna v Orlové, "Těšínsko", č. 1 z 1981, s. 10 - 14.

          37A. Mazur: K počátkům knihovnictví na Ostravsku, "Knihovny", R.: 3: 1962, s. 165 - 202.

          38M. Kudělka: Leopold Jan Šeršník (1747 - 1814). Život a dílo, Ostrava 1957; ten sam autor przygotował też dwie edycje źródeł odnoszących się do Leopolda J. Szersznika, Tenże: Korespondence Leopolda Jana Šeršníka z J.P. Cerronim a J.J. Czikannem, "Slezský sborník", T. 51: 1953; Tenże: L.J. Šeršník a Gelasius Dobner, "Slezský sborník", T. 52: 1954.

          39Por.: H. Hoňková: Biblioteka Muzeum Těšínska, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. X: 1995, s. 111 - 113.

          40A. Frinta: Stará bohemica v Těšíně, "Časopis Muzea králostvi českého", Praha 1919, s. 81 - 88, 256 - 263.

          41A. Schubert: Die ehemaligen Bibliotheken der von Kaiser Josef II. aufgehobenen Mönchsklöster in Mähren und Schlesien, sowie die der Exjesuiten zu Teschen und Troppau, [Leipzig 1900], s. 321 - 336, 401 - 423, 449 - 468, nadb. "Zentralblatt für Bibliothekswesen", Jg. 17.

          42K. Hoinkes: Eine Bielitzer öffentliche Bibliothek von 1720 (mit Nachtrag), Poznań 1936; w piśmiennictwie polskim kolekcję tę zaprezentowała jedynie W. Ćwiertnia: Biblioteki publiczne w Bielsku - Białej... .

          43Por.: Stadtmuseum Teschen, (w:) "Heimatkalender Kreises Teschen", T. I: 1941, s. 74 - 76; Ch. Plehn: Die Tschammer - Bibliothek zu Teschen, "Oberschlesische Zeitung", nr 325 z 1943.

          44H. Patzelt: Die Tschammer-Bibliothek in Teschen, (w:) Beiträge zur Geschichte Schlesiens im 19 und 20 Jahrhundert, bearb.: P. Chmiel, H. Neuback i N. Gussonne, Dülmen 1987, s. 7 - 10; Tenże: Die Rudolf-von-Tschammer-Bibliothek (w:) Tegoż: Geschichte der evangelischen Kirche in Österreichisch-Schlesien, Dülmen 1989, s. 130 - 133; J. Spyra: Leopold Johann Scherschnik (1747-1814), (w:) "Oberschlesisches Jahrbuch", Bd. 7, Berlin 1991 s. 91 - 110.

          45B. Bieńkowska: Badania regionalne w historiografii książki, (w:) "Studia o Książce", T. 17, Wrocław 1988, s. 29 - 30.

          46B. Bieńkowska: Kilka uwag i propozycji w sprawie badań księgozbiorów historycznych, (w:) "Studia o Książce", tamże, T. 16, Wrocław 1986, s. 6 - 7.

          47Obok opracowań dotyczących poszczególnych organizacji czy też dziejów oświaty i kultury (zob. przyp. 19), mamy tu przede wszystkim na uwadze monografie miejscowości, np.: W. Pindel: Biblioteki - czasopisma, broszury - publicyści, (w:) Dzieje Skoczowa od zarania do współczesności, pod red. E. Biszorskiego, Wyd. 2, Skoczów, 1993, s. 248 - 256; K. Ochman: Działalność kulturalna i sportowa w Strumieniu w latach 1990-1939, (w:) Strumień (Z dziejów miasta od jego początków do 1939 r.), Strumień 1983, s. 137 - 140.

          48Jedyna charakterystyka biblioteki dworskiej (należącej do Skrbeńskich) ukazała się w: H. Lankoči: Obec a panství Šenov. Kronika starobylé, slezské dědiny, Polská Ostrava [br.]; por.: A. Frinta: K.B. Skrbenský, slezský spisovatel XVII stol., "Věstník Matice Opavské", 1919, č 25, s. 67 - 81; szlacheckie proweniencje w bibliotekach L.J. Szersznika i im. Tschammera wymieniają m.in.: M. Kudělka: Leopold Jan Šeršnik..., s. 134 - 137; J. Broda: Rodowód i zawartość Biblioteki Zborowej im. Tschammerów Cieszynie, "Zwrot", 1970, nr 4, s. 19; M. Pawłowiczowa: Księgozbiory prywatne..., s. 211; G. Ciompa - Wucka: Biblioteka im. Tschammera, 1995, s. 25 - 27; w najbliższym, XI tomie "Pamiętnika Cieszyńskiego" opublikowane zostaną opracowania poświęcone księgozbiorowi Larischów z Solcy (obecnie część Karwiny), pióra Petra Maška, oraz bibliotece dworskiej z Grodźca (k. Skoczowa), autorstwa Wacława Gojniczka i Antoniny Staszkow.

          49B. Poloczkowa wymienia np. duży księgozbiór Kaspra Frölicha (+ 1596 r.) z Cieszyna oraz cenny zbiór muzykaliów należący do ewangelickiego kantora z drugiej połowy XVI w., B. Poloczkowa: Materiały archiwalne o ośrodku protestanckim w Cieszynie w latach 1585 - 1644, (w:) "Pamiętnik Cieszyński", T. V: 1992, s. 79 i 84; o istniejących w Cieszynie w XVI, XVII i XVIII w. księgozbiorach mieszczańskich i szlacheckich ta sama autorka wzmiankuje też w: Taż: Życie w dawnym mieście, (w:) Cieszyn. Zarys miasta i powiatu, pod red. J. Chlebowczyka, Katowice 1973, s. 148; I. Panic pisze z kolei o księgozbiorach absolwentów cieszyńskiego gimnazjum w XVIII w: I. Panic: Gimnazjaliści, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1988", Cieszyn 1987, s. 91 - 92.

          50Zagadnienia te poruszają tylko: K. Puzio, A. Puzio: Biblioteki mniejszości niemieckiej w województwie śląskim 1922 - 1939, "Roczniki Biblioteczne", 1984, z. 1/2, s. 197 - 209 oraz W. Ćwiertnia: Biblioteki Publiczne w Bielsku - Białej ...; niezwykle interesującą, obcojęzyczną kolekcją założoną w Cieszynie w 1964 r., jest biblioteka esperancka, zob.: K. Szczurek: Biblioteka esperancka, (w:) "Kalendarz Cieszyński 1991", Cieszyn 1990, s. 84 - 87.

          51Por.: B. Bieńkowska: Badania regionalne..., s. 17 - 33.

          52Inwentarze i katalogi ujęte w pracy: U. Paszkiewicz: Bibliografia inwentarzy i katalogów księgozbiorów polskich założonych w Polsce do 1939 roku, Cz. 1: Księgozbiory instytucjonalne w układzie topograficznym, Warszawa 1990, s. 50 - 51 nie wyczerpują całości istniejącego materiału; oprócz wymienionych już wcześniej prac Philipa Gabriela, Antonína Landsfelda, Wojciecha Zycha, Franciszka Popiołka, Alodii Kaweckiej Gryczowej (przyp. 10 i 15), można by ów wykaz uzupełnić choćby o: M. Pawlik: Katalog księgozbioru, rękopisów, dyplomów, rycin, map, atlasów, fotografji, jakoteż osobistych dyplomów, adresów itp. pozostałych po św. Józefie Ignacym Kraszewskim, Lwów 1888; Katalog der Bibliothek des Techniker-Club in Teschen, Teschen 1898; Katalog der Lehrer-Bibliothek, (w:) "Jahresbericht des k. k. Staatsgymnasiums zu Bielitz für das Schuljahr 1897/98", Bielitz 1898, s. 3 - 32, Cz. 2: "Jahresbericht des k. k. Staatsgymnasiums zu Bielitz für das Schuljahr 1897/98", Bielitz 1899, s. 64 - 79; Silesiaca w Bibliotece Muzeum w Cieszynie, oprac. L. Brożek, Cieszyn 1957; Katalog starych druków medycznych w bibliotekach Śląska Górnego i Cieszyńskiego, red.: A. Puzio, Cz. 1: oprac.: J. M. Dyrda, A. Burzyński, E. Chlebowczyk - Szweda, A. Wolano, Katowice, Cz. 2: M. Sitek, J. M. Dyrda, G. Ciompa - Wucka, B. Gajek, Katowice 1982; E. Chlebowczyk - Szweda: Druki plebiscytowe na Śląsku Cieszyńskim (1918 - 1920). Ze zbiorów Biblioteki Śląskiej, (w:) "Książnica Śląska 1979 - 1982", s. 5 - 33; V. Pumprla: Soupis stárych tiskú ve sbirce Okresního vlastivědného muzea ve Frýdku - Místku, Frýdek - Místek 1985.

          53Gromadzenie materiałów do tego rodzaju bibliografii rozpoczęła niedawno w Książnicy Cieszyńskiej Anna Gojniczek, niektóre jej ustalenia były dla mnie cenną wskazówką przy przygotowaniu niniejszego artykułu.

          54Na przydatność sprawozdań szkolnych do badań bibliologicznych zwrócili ostatnio uwagę Irena Socha i Krzysztof Krysta: Sprawozdania dyrekcji Gimnazjum... .

          55Np. w dziale rękopisów biblioteki L. J. Szersznika jeszcze przed 1976 r. znajdował się obejmujący 568 pozycji Wypiss z Inwentarze kterehoz Datum na Landeku w Sobotu po Swatem Bartolomegi Letha 1640 teykagicze se wssech pozustalych knih po Neb. Urozenym Panu Girzyku Sobku Swobodnym Panu z Kornicz, on en czass na Welke Rudiczy, Landeku a Ropiczy od Narzizenych Panuw Commisarzuw J. K. Mti sepsanych a poznamenannych gakoto nasleduge (sygn. DD IX 43); być może z powyższej kolekcji pochodzi przechowywana obecnie w bibliotece im. Tschammera Kronika Hartmanna Schedla (Augsburg 1496) z wytłoczonymi na okładce inicjałami "G S V K", które można rozszyfrować jako: "Georg Sobek von Kornitz" (?!); epigramat poświęcony Jerzemu Sobkowi zamieszczony został w: B. Exner: Anchora utriusque vitae: Hoc est Symbolicum spero meliora, Hanau 1619, s. 96; por.: L. J. Scherschnik: Nachrichten von Schriftstellern..., s. 147 - 148.

          56Por.: B. Bieńkowska: Kilka uwag i propozycji..., s. 11 - 13; znakomitą pomocą metodyczną jest tutaj artykuł M. Sipayłło: O metodzie badań proweniencyjnych starych druków, (w:) Z badań nad księgozbiorami historycznymi, Warszawa 1975, s. 9 - 30.